Witte Kaproenen
We ontwikkelden met trots dit wedstrijdvoorstel voor het project Witte Kaproenen in Gent:
een ambitieus stedelijk woonproject met 203 sociale woningen en enkele publieke voorzieningen in Gent. We lazen de opdracht als een unieke kans om een historische open ruimte, de voormalige begraafplaats, te herstellen.
De directe aanleiding voor een herziening van de stedenbouwkundige studie (2019) is het feit dat het gebouw van de Tierlantuin voor onbepaalde tijd behouden blijft. Hier werd een nieuw woonvolume ingetekend met circa 60 woonentiteiten dat (althans deels) een andere plek moeten krijgen. We zien echter ook een andere aanleiding voor een herziening van de stedenbouwkundige studie. De studie heeft een zeer heldere ambitie: een grote, aaneengesloten groenruimte maken voor de buurt. De sloop van gebouwen die vooropgesteld wordt geeft alle kansen om die groenruimte te realiseren ware het niet dat het gebouw van Dimensa, voorlopig geen eigendom van Thuispunt, deze groenruimte zo goed als volledig doormidden snijdt. In de studie waren een aantal ingrepen voorgesteld om het park toch een meer aaneengesloten karakter te geven: een hap wegnemen op de kop van het gelijkvloers van Dimensa of de laatste travee van de Steinerschool open maken voor publieke passage. Beide voorstellen blijken vandaag niet realiseerbaar. Het behoud van het bestaande kinderdagverblijf Tierlantuin is de aanleiding voor de herziening, maar het gebouw van Dimensa is de olifant in de kamer. Door zijn positie centraal in het projectgebied haalt het de belangrijkste ambitie van de studie onderuit. De hoofdvraag in deze opdracht lijkt ons: kunnen we met de huidige ontwerpopdracht voor een (toekomst)scenario zorgen waarbij niet alleen Tierlantuin zo lang als nodig kan behouden blijven maar waarbij ook de olifant verdwijnt en de basisambitie voluit kan gerealiseerd worden?
Project
Gevonden in de tijd: wijkpark El Paso
Op historische kaarten lezen we de aanwezigheid van een voormalige begraafplaats. Het El Paso park is een overblijfsel en vandaag de meest kwalitatieve groene ruimte in de wijk. Je kan dat ervaren als je er enkele uren vertoeft. Het is een ‘half’ wijkpark met volgroeid groen en een hoge verblijfskwaliteit. Het geeft luwte en schaduw aan spelende kinderen en aanschouwende ouders op de bank. Vandaag zijn de contouren van de begraafplaats nog steeds leesbaar en zichtbaar aanwezig op de site. Residentie Wouters slopen is volgens ons een unieke kans om deze ooit onverharde ruimte terug te geven aan de stad en zo een ‘volwaardig’ wijkpark te maken met een oppervlakte van 1,4 hectare. Het vooropgestelde Witte Kaproenenpark oogt mooi op de getoonde plannen maar we stellen vast dat het, door de centrale positie van het gebouw van Dimensa dat het groen doormidden snijdt, niet voldoet aan de Gentse minimum oppervlaktenorm van een wijkpark. Met veel empathie voor het afgelopen ontwerpproces durven we, in onze reflectie op het masterplan, een alternatief voor te stellen. We denken dat het beter is. Het eerste uitgangspunt van ons ontwerpvoorstel is dus het ‘verdubbelen’ in oppervlakte van het El Paso. We zien het als een historische kans om Rabot een volwaardig wijkpark te schenken. Hier kan ruimte gemaakt worden voor spel en rust, en ook ‘stadsnatuur’. Aan de zuidzijde van het park voorzien we ruimte voor toekomstige kinderopvang met een eigen collectieve buitenruimte. Deze functie zorgt voor sociale controle en een verhoogd veiligheidsgevoel in het wijkpark. We kunnen ons voorstellen dat er misschien ooit, wanneer de Gebr. de Smetstraat gefilterd zou worden voor gemotoriseerd verkeer, enkel fietsers en een groene trambedding doorheen het wijkpark gaan.
Wonen aan woongroen
Steden ‘verdichten’ betekent dat ze ook ‘verlucht’ moeten worden. De noodzaak aan ontharding en de aanwezigheid van substantieel groen is urgent. Met het park vullen we alvast de huidige leemte in van een ‘wijkpark’ met een oppervlakte van minimaal 1 hectare en bereikbaar binnen een straal van 400 meter. Het tweede uitgangspunt van ons projectvoorstel is het voorzien van bruikbaar ‘woongroen’. Uit een eerste klankbordgesprek met antropologe Ruth Soenen leren we dat een wijkpark en woongroen twee verschillende doelen dienen. Het wijkpark werkt op schaal van de ruimere wijk, is anoniemer en mogelijk luidruchtiger. Grotere kinderen kunnen er zonder het alziend oog van thuis hun vrienden ontmoeten en samen herinneringen bouwen. Het park wordt begrensd door gemeenschapsfuncties (jeugdcentrum, kinderdagverblijf en moskee) die zorgen voor menselijke bewegingen. Woongroen zorgt daarentegen voor privacy, rust en luwte. Volgens Ruth is dit voor de doelgroep van sociale bewoners minstens even belangrijk als het collectieve. Je ontmoet er je directe buren en bent er dus minder anoniem. Kinderen kunnen er buiten spelen onder toezicht van hun ouders en omwonenden zorgen hier voor de sociale controle. De inkomdeuren van duplexwoningen of de verticale trapkernen van appartementsgebouwen staan in directe verbinding tot het woongroen. We willen met de herziening van de stedenbouwkundige studie beide groenvormen aanbieden, elk met hun specifieke rol. Hierdoor ontstaat er diversiteit in het aanbod met als ambitie alle leeftijden hun plek te laten vinden. Het woongroen zou volgens ons in de toekomst ook doorgezet kunnen worden in de Victor Frisstraat, Rietstraat en mogelijk andere straten in de buurt. Noem het tuinstraten, zoals Gent al meerdere wervende voorbeelden heeft.
De olifant uit de kamer
De huidige stedenbouwkundige studie gaat uit van nieuwe volumes die zich positioneren met hun voorzijde aan het openbaar domein en daar hun adres krijgen. Zo blijft de andere zijde privatief en zorgt deze voor rust voor wie er woont. De studie vertaalt dit door een schikking van nieuwe volumes aan de randen van het park waarbij het gebouw van Dimensa een uitzondering blijft. Van een rustige achterzijde is hier geen sprake. Het derde uitgangspunt van ons ontwerpvoorstel is een nieuw woonvolume dat samen met het gebouw van Dimensa een collectief hof vormt. Dit woonhof krijgt een gezamenlijk adres aan de Gebroeders de Smetstraat. Via het woonhof vinden bewoners en bezoekers de verticale kernen van het Dimensa-gebouw en het nieuwe L-vormige gebouw. Hierdoor krijgt het Dimensa-gebouw een positie waardoor het ook voldoet aan het heldere uitgangspunt van het masterplan omtrent de adressering van gebouwen. Het staat voorlopig min of meer aan de rand van het wijkpark El Paso. In de toekomst kan er bij sloop en herbouw een nieuw woonvolume voorzien worden dat zich helemaal ‘op de rand’ van het wijkpark zet en het hofgebouw vervolledigt. Enkele waardevolle bomen vormen nu al het kapitaal van het collectieve hof waardoor het een plek kan zijn waar kinderen en gezinnen veilig kunnen verblijven, en waar bewoners mogelijk betrokken kunnen zijn bij het groenbeheer.
